Arabaşı sözlüğü: meyane, pelte, mahreç işareti ve diğer terimler

Son güncelleme: 25 Eylül 2026

Yemek ve mutfak terimleri

Arabaşı: Arabaşı, kavrulmuş un ve kanatlı eti suyuyla pişirilen acı bir çorba ile yanında sunulan soğuk, dilimlenmiş hamurdan oluşan geleneksel bir İç Anadolu yemeğidir. Türkçe karakter kullanılmadan “arabasi” diye de yazılır. Tarif için arabaşı tarifi rehberine bakın.
Arabaşı hamuru: Un ve suyun pelte kıvamına gelene kadar pişirilip ıslatılmış sinide soğutulmasıyla yapılan, baklava dilimi kesilen soğuk eşlik. Tescil belgesindeki 12 kişilik hamurda 650 g un ve 5 litre su vardır, tuz yoktur. Yoğrulmaz, mayalanmaz, fırına girmez. Ayrıntı: arabaşı hamuru.
Meyane: Yozgat Arabaşısı tescil belgesine göre kavrulmuş una meyane denir. Arabaşında 5 kaşık un yağsız olarak, en düşük ateşte yaklaşık 30 dakika kavrulur; meyane soğuduktan sonra soğuk suyla ayran kıvamına getirilir ve çorbaya azar azar eklenir. Genel mutfak dilinde meyane, çorba ve sosları koyulaştırmak için un ile yağın kavrulmasıyla hazırlanan bağlayıcıyı da anlatır.
Pelte: Nişastalı bir malzemenin suyla pişirilip koyulaşmasıyla elde edilen, soğuyunca kesilebilecek sıkılığa gelen jöle benzeri kıvam. Aynı adla anılan tatlılar da vardır. Arabaşı hamuru, un peltesidir: pişirme sırasında parlaklaşır ve soğuyunca dilimlenebilir.
Kavrulmuş un (yağsız kavurma): Unun yağ eklenmeden, kuru tavada ya da kalın tabanlı tencerede en düşük ateşte karıştırılarak sararıp kokusu çıkana kadar ısıtılması. Tescil belgesine göre yaklaşık 30 dakika sürer ve un hafif duman vermeye başlayınca ocak söndürülür. Arabaşı çorbasına karakteristik kavrulmuş tadını verir.
Unu açmak: Unu bir sıvıyla, topak kalmayacak biçimde çırparak akışkan bir karışıma dönüştürmek. Arabaşında meyane soğuk suyla ayran kıvamına getirilir; hamurun unu ise 2 litre soğuk suyla mikserde çırpılarak bulamaç yapılır. Un doğrudan kaynar suya dökülürse topaklanır.
Baklava dilimi: Paralel ve çapraz kesimlerle elde edilen eşkenar dörtgen biçimli dilim. Tescil belgesine göre soğuyan arabaşı hamuru ıslak bir bıçakla bu biçimde kesilir.
Sini: Geniş, yuvarlak ve kenarı alçak metal tepsi. Tescil belgesine göre arabaşı hamuru suyla ıslatılmış sinilere dökülür ve siniler sallanarak hamur eşit dağıtılır; soğuyan hamurun ortası çorba kasesi sığacak şekilde açılır.
Kanatlı eti: Tavuk, kaz, hindi gibi kümes hayvanlarının eti. Arabaşı çorbası tavuk, kaz veya hindi etinin haşlama suyuyla pişirilir; tescil belgesine göre çorbaya göğüs eti girer.
Pul biber: Kurutulup iri parçalar hâlinde öğütülmüş kırmızı biber. Arabaşı çorbasına acılık verir; tescil belgesindeki tarifte 1 kaşıktır.
Karabiber: Karabiber bitkisinin kurutulmuş tanelerinden elde edilen baharat. Tescil belgesindeki arabaşı tarifinde 1 kaşık karabiber, pul biberle birlikte salçalı tereyağına eklenir.
Domates salçası: Domatesin suyunun uçurularak koyulaştırılmasıyla elde edilen ezme. Arabaşında 2 kaşık domates salçası tereyağında kavrulur, ardından pul biber ve karabiber eklenir.

Öğün ve gelenek terimleri

Ara öğün: Ana öğünlerin arasında yenen küçük öğün. Arabaşı, akşam yemeğinden sonra, gecenin ilerleyen saatlerinde yenen bir ara öğün olarak bilinir.
Ara aşı: “Ara” ve “aş” (yemek) sözcüklerinden oluşan, öğün arası yenen yemek anlamındaki ifade. Arabaşı adının, öğün arası yenen yemek anlamındaki "ara aşı" ifadesinden geldiği düşünülür; halk arasında "arap aşı" telaffuzu da duyulur.
Arap aşı: Arabaşı adının halk arasında duyulan bir söylenişi. Resmî kayıtlarda ve yaygın yazımda ad “arabaşı”dır.
Yaren: Anadolu'nun bazı yörelerinde, özellikle kış aylarında düzenli olarak toplanan arkadaş meclislerine ve bu toplantıların sohbet geleneğine verilen ad. Kuralları ve katılımcıları yöreden yöreye değişir. Halk arasında, arabaşının bu toplanmalarda ikram edildiği anlatılır; bunu belgeleyen yazılı bir kaynağa bu sitede ulaşılamamıştır.
Oturak: Müzik ve sohbet eşliğinde belli bir düzen içinde yürüyen eğlence meclisi; halk arasında Yozgat ve çevresinde de kurulduğu anlatılır. Arabaşının kış meclisleriyle birlikte anıldığı da anlatılır; ayrıntılı ilişkiyi belgeleyen yazılı bir kaynağa bu sitede ulaşılamamıştır.
Hamuru düşürmek: Hamurunu çorbaya düşüren kişinin bir sonraki arabaşı sofrasını kurması beklendiği anlatılır (halk geleneği). Ayrıntı: arabaşı geceleri.
Bozok: Yozgat ve çevresinin tarihî adı; bugün Bozok Yaylası ve Yozgat Bozok Üniversitesi adlarında yaşar.

Coğrafi işaret terimleri

Coğrafi işaret: Bir ürünü belirli bir coğrafi alanla ilişkilendiren ve bu bağı resmî olarak kayda geçiren ad. Türkiye'de 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu ile düzenlenir ve iki türü vardır: menşe adı ve mahreç işareti.
Mahreç işareti: SMK md. 34'e göre belirli bir coğrafi alandan kaynaklanan, belirgin niteliği, ünü veya diğer özellikleri bakımından bu alanla özdeşleşmiş olan ve üretim, işleme veya diğer işlemlerinden en az biri belirlenmiş coğrafi alan içinde yapılan ürünleri tanımlayan ad. Yozgat Arabaşısı ve Sivrihisar Arabaşı mahreç işaretidir.
Menşe adı: Tüm veya esas nitelikleri belirli bir coğrafi alanın doğal ve beşerî unsurlarından kaynaklanan ve üretim, işleme ve diğer işlemlerinin tamamı bu alanın sınırları içinde yapılan ürünleri tanımlayan ad. Arabaşı adıyla tescilli bir menşe adı yoktur.
Tescil numarası: Coğrafi işarete tescil sırasında verilen numara. Yozgat Arabaşısı'nın tescil numarası 178, Sivrihisar Arabaşı'nınki 1033'tür. Tescil numarası, Türkiye'deki tüm coğrafi işaretler içindeki numaradır; arabaşılar arasındaki sırayı göstermez.
Tescil ettiren: Coğrafi işaret başvurusunu yapan ve kayıtta adı geçen taraf (başvuru sahibi). Yozgat Arabaşısı'nı Yozgat Belediye Başkanlığı, Sivrihisar Arabaşı'nı Sivrihisar Belediyesi tescil ettirmiştir.
TÜRKPATENT: Türk Patent ve Marka Kurumu. Coğrafi işaret başvurularını inceleyen ve tescilleri Coğrafi İşaretler Portalı'nda yayımlayan kamu kurumu.
Referans yöre: Bu sitede, bir yemeğin adı anıldığında belgeli olarak ilk başvurulan yöre anlamında kullanılır. Gerekçesi arabaşı nerenin sayfasında açıklanır.

Tanımlar hakkında not

Mutfak ve gelenek terimlerinin tanımları, sözcüklerin genel kullanımına göre bu sitenin kendi ifadesiyle yazılmıştır; bir sözlükten alıntı değildir. Arabaşına özgü ölçü ve yöntemler Yozgat Arabaşısı tescil belgesine dayanır. Sözcüklerin sözlük anlamları için Türk Dil Kurumu sözlüklerine başvurulabilir. Hukuk terimlerinin tanımları 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu'nun 34. maddesindeki tanımların özetidir; hukuki bir işlem için kanunun resmî metni esas alınmalıdır.

Bir terimin eksik veya hatalı olduğunu düşünüyorsanız hakkında sayfasındaki iletişim yollarıyla bildirebilirsiniz. Genel bilgi için ana sayfaya, kısa cevaplar için sık sorulan sorulara bakabilirsiniz.