Yozgat Arabaşısı · Tescil no 178
Ayaz kestiğinde, köz düştüğünde…
Arabaşı Yozgat'ındır. Sıcak ve acı bir çorba, yanında soğuk ve dilimlenmiş bir hamur: Yozgat'ın kış gecesi sofrası. İlk coğrafi işaret Yozgat adına alındı; Kültür ve Turizm Bakanlığı da arabaşını “Yozgat'a has” diye tanıtır.
Kısa cevap
Arabaşı iki parçadan oluşur ve ikisi birlikte düşünülür. Çorba sıcak, kırmızı ve belirgin biçimde acıdır; gövdesini kanatlı eti suyu, yağsız kavrulmuş un, tereyağında kavrulan salça ve pul biber verir. Hamur ise yalnızca un ve suyla pişirilip tepside soğutulur, baklava dilimi kesilir ve çorbanın acılığını dengeler.
Sofrada bir dilim soğuk hamur kaşığa alınır, sıcak çorbaya batırılır ve çiğnenmeden yutulur. Tavuk, kaz veya hindi etiyle yapılır; bir tencere genellikle on-on iki kişiyi doyurur. Bu yüzden arabaşı kalabalık kış sofralarının yemeğidir. Bu sitedeki tarif, ölçüler ve yeme adabı Yozgat Arabaşısı tescil belgesine dayanır.
Devamı: Arabaşı nerenin? Belge karşılaştırması · Arabaşının tarihi ve kökeni
Son güncelleme:
Yozgat Arabaşısı
Tescil belgesinin de vurguladığı gibi, arabaşı denildiğinde akla ilk gelen il Yozgat'tır ve resmî kayıtlar bunu doğrular: Yozgat Arabaşısı, arabaşı adıyla tescil edilen ilk coğrafi işarettir ve Sivrihisar tescilinden sekiz yıldan fazla önce tescillenmiştir. Kültür ve Turizm Bakanlığı arabaşını “Yozgat'a has” bir yemek olarak tanıtır; Yozgat Bozok Üniversitesi de onu ilin gastronomik kimliğinin parçası sayar. Arabaşı İç Anadolu'nun başka illerinde de sevilerek pişirilir; ama belgeler ve resmî kaynaklar tek bir ili gösterir: Yozgat.
Yozgat Arabaşısı, başvuru sahibi Yozgat Belediye Başkanlığı olan, 22.01.2013 tarih ve 28536 sayılı Resmî Gazete'de ilan edilen ve TÜRKPATENT portalına göre 27 Aralık 2013 tarihinde 178 tescil numarasıyla tescil edilen bir mahreç işaretidir. Arabaşı adını taşıyan ikinci kayıt, 21 Şubat 2022 tarihli ve 1033 numaralı Sivrihisar Arabaşı'dır.
Mahreç işareti, ürünün üretim, işleme veya hazırlama aşamalarından en az birinin belirlenmiş coğrafi alanda gerçekleştiği ürünler için tescil edilir (6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu, md. 34).
Devamı: Arabaşı nerenin? Tescil belgelerinin karşılaştırması
| Tescilli ad | İl | Tür | Tescil no | Tescil tarihi | Tescil ettiren |
|---|---|---|---|---|---|
| Yozgat Arabaşısı İlk tescil | Yozgat | Mahreç işareti | 178 | 27 Aralık 2013 | Yozgat Belediye Başkanlığı |
| Sivrihisar Arabaşı | Eskişehir | Mahreç işareti | 1033 | 21 Şubat 2022 | Sivrihisar Belediyesi |
Kaynak: TÜRKPATENT — Yozgat Arabaşısı · TÜRKPATENT — Sivrihisar Arabaşı
Adı ve kökeni
Arabaşı adının, öğün arası yenen yemek anlamındaki "ara aşı" ifadesinden geldiği düşünülür; halk arasında "arap aşı" telaffuzu da duyulur. Yemeğin akşam yemeğinden sonra, gecenin ilerleyen saatlerinde bir ara öğün olarak yenmesi bu açıklamayla uyumludur. TÜRKPATENT kayıtlarındaki ve yaygın kullanımdaki yazım arabaşı biçimindedir.
Yozgat Arabaşısı tescil belgesi kökeni Yozgat'a bağlar: “Arabaşı denildiğinde akla ilk gelen ilin Yozgat olması, arabaşının orijinin Yozgat ili olduğunun bir göstergesidir.” Selçuklu dönemine uzandığı halk arasında dile getirilir; 13. yüzyılda Karaman'da ortaya çıktığı yönündeki anlatı için de yazılı bir tarihî kaynak tespit edilememiştir. Belgelenmiş olan, arabaşı adıyla ilk coğrafi işaretin Yozgat adına tescil edilmesidir.
Tescil belgesi de çorbanın kış mevsiminde içilmesini ayırt edici bir özellik sayar. Arabaşının malzemeleri kışa hazırlanan kilere uyar: un, tereyağı, salça, pul biber, karabiber ve tavuk, kaz ya da hindi. Tek tencerede, fırın yakmadan pişen hamur da kalabalık bir sofrayı az malzemeyle doyurur.
Yöreden yöreye
Arabaşı ağırlıklı olarak İç Anadolu ve çevresinde yapılır. Sitede derlenen 13 yöre şunlardır: Yozgat, Kırşehir, Konya, Kayseri, Sivas, Nevşehir, Aksaray, Niğde, Çorum, Ankara, Karaman, Afyonkarahisar (Emirdağ) ve Eskişehir (Sivrihisar). Bu yörelerden ikisinin arabaşısı coğrafi işaretle tescillidir: Yozgat ve Eskişehir'in Sivrihisar ilçesi. İlk tescil Yozgat'a aittir; bu sitede Yozgat, arabaşının referans yöresi olarak esas alınır.
Yöre anlatımlarına göre farklar genellikle üç noktada görülür: hamura nişasta katılıp katılmaması, çorbanın acılık derecesi ve kullanılan kanatlı eti. Yozgat usulünde, tescil belgesine göre hamur yalnızca un ve suyla yapılır; bazı yörelerde hamura nişasta eklenir. Aynı ilde bile evden eve değişen bu ayrıntılar yazılı kaynaklarda sınırlı olduğundan yöre bilgileri kesin kural olarak değil, aktarım olarak verilir.
| İl (ilçe) | Coğrafi işaret tescili |
|---|---|
| Yozgat | Yozgat Arabaşısı, no 178 (2013) |
| Eskişehir (Sivrihisar) | Sivrihisar Arabaşı, no 1033 (2022) |
| Kırşehir | Yok |
| Konya | Yok |
| Kayseri | Yok |
| Sivas | Yok |
| Nevşehir | Yok |
| Aksaray | Yok |
| Niğde | Yok |
| Çorum | Yok |
| Ankara | Yok |
| Karaman | Yok |
| Afyonkarahisar (Emirdağ) | Yok |
Tescil bilgileri TÜRKPATENT Coğrafi İşaretler Portalı'ndan alınmıştır. "Yok", arabaşı adıyla tescilli bir coğrafi işaret bulunmadığını gösterir.
Devamı: Yörelere göre arabaşı rehberi
Tarif özeti
Yozgat Arabaşısı tescil belgesindeki tarif 12 kişiliktir. Hamurun soğuması dahil toplam süre sitenin tahminiyle yaklaşık 4 saattir; bunun büyük bölümü hamurun soğumasıdır (öneri: en az 3 saat). Çorba ile hamur ayrı pişirilir ve sofraya birlikte gelir.
Devamı: Adım adım arabaşı tarifi · Arabaşı hamuru nasıl yapılır?
Sofra adabı
Bir dilim soğuk hamur kaşığa alınır, kaşık sıcak çorbaya batırılır ve hamur çorbayla birlikte çiğnenmeden yutulur; arabaşı ekmekle yenmez. Sofrada çorba büyük bir kapta sıcak, hamur ise ayrı bir tepside soğuk durur.
Mevsim ve zaman
Arabaşı bir kış yemeğidir ve genellikle kasım ile mart arasında yapılır. Sıcak ve acı çorba soğuk havada anlam kazanır; yaz aylarında pişirilmesi alışılmış değildir.
Arabaşı akşam yemeğinin yerini almaz. Sofra kaldırıldıktan sonra, gecenin ilerleyen saatlerinde ısınmak ve sohbeti sürdürmek için yenen bir ara öğündür.
Hazırlık hamurun soğuması dahil yaklaşık 4 saat sürer ve tescil belgesindeki tarif 12 kişiliktir. Bu yüzden arabaşı çoğunlukla komşu ve akraba toplanmalarında, önceden planlanarak pişirilir. Halk arasında, Yozgat'ta bu sofraların yaren ve oturak gibi kış toplantılarıyla birlikte anıldığı anlatılır.
Besin değerleri
Tavuklu bir porsiyon tahminen 400–430 kcal'dir; yaklaşık 46 g karbonhidrat, 21 g protein ve 14–18 g yağ içerir. Kazlı bir porsiyon tahminen 425–455 kcal'dir. Porsiyondaki hamur payı tahminen 200 kcal'dir.
Bir porsiyon, tescil belgesindeki 12 kişilik tarifin (çorba ve hamur birlikte) on ikide biri olarak hesaplanır. Değerler tescil belgesindeki malzeme miktarlarından genel besin değerleriyle hesaplanmış tahminlerdir (buğday unu ~364 kcal/100 g, tereyağı ~717 kcal/100 g, pişmiş derisiz tavuk eti ~190 kcal/100 g, kaz eti ~238 kcal/100 g; yaklaşık 600 g pişmiş et ve 1 kaşık ≈ 10 g un / 17 g salça / 7 g baharat varsayımı); tıbbi tavsiye yerine geçmez. Malzeme miktarları Yozgat Arabaşısı tescil belgesinden alınmıştır.
Hamur buğday unundan yapıldığı için gluten içerir. Diyabet, çölyak, tansiyon veya kalp rahatsızlığı gibi özel durumlarda hekime ya da diyetisyene danışılmalıdır.
Yapay zekâ sohbeti
Yapay zekâ Nida Usta yapay zekâ destekli bir sohbet asistanıdır, gerçek bir kişi değildir; cevaplar bu sitenin içeriğine dayanır ama hata yapabilir. Resmî bilgi için cevaplardaki kaynak bağlantılarını esas alın.
Sorunuz yanıt üretmek için Google Gemini'ye iletilir; kişisel bilgi yazmayın. Ayrıntı: Gizlilik.
Hoş geldiniz. Arabaşı deyince gönül Yozgat'a döner; tescilden tarife, hamurdan sofra adabına ne merak ediyorsanız sorun. Cevaplarımı bu sitedeki bilgilere dayandırırım.
Mutfak notları
Evet. Çorbanın unu yağsız tavada, rengi dönüp kokusu çıkana kadar kavrulur; tarifin ayırt edici adımı budur.
Sıcak ve acı çorba ile soğuk hamur aynı kaşıkta birleşir; arabaşının tadı bu sıcak-soğuk karşıtlığından gelir.
Arabaşı adıyla tescil edilen ilk coğrafi işaret Yozgat Arabaşısı'dır; ayrıntılar arabaşı nerenin sayfasındadır.
Soru-cevap
Doğru ve yaygın yazım "arabaşı"dır; TÜRKPATENT kayıtlarındaki adlar da Yozgat Arabaşısı ve Sivrihisar Arabaşı'dır. Adın "ara aşı" ifadesinden geldiği düşünülür; "arap aşı" ise halk arasında duyulan bir telaffuzdur.
Arabaşı adıyla tescilli iki coğrafi işaret vardır: 2013 tarihli, 178 numaralı Yozgat Arabaşısı ve 2022 tarihli, 1033 numaralı Sivrihisar Arabaşı. İkisi de mahreç işaretidir.
Arabaşı ekmekle yenmez, çünkü yanında sunulan soğuk hamur ekmeğin yerini alır. Hamur dilimi kaşığa alınır, sıcak çorbaya batırılır ve çorbayla birlikte yutulur.
Arabaşı hamuru çiğnendiğinde ağızda hamurumsu bir tat bırakır ve çorbanın lezzetini bastırır. Bütün hâlde yutulduğunda damakta çorbanın acısı ve kavrulmuş unun kokusu kalır.
Yozgat Arabaşısı tescil belgesine göre arabaşı hamuru yalnızca un ve suyla yapılır; hamura tuz katılmaz. Bazı yörelerde hamura nişasta eklendiği anlatılır; bu ayrıntı yöreden yöreye ve evden eve değişir.
Arabaşı çorbası, yanında yenen soğuk ve neredeyse tatsız hamurla dengelendiği için belirgin biçimde acı yapılır. Sıcak ve acı çorba ile soğuk hamurun karşıtlığı yemeğin asıl karakterini oluşturur.
Geleneksel arabaşı tavuk, kaz veya hindi gibi kanatlı eti suyuyla yapılır. Etsiz hazırlanan bir çorba mümkündür, ancak geleneksel arabaşı tanımına uymaz ve öyle belirtilmelidir.
Nida Usta gerçek bir kişi değildir; bu sitenin içeriğine dayanarak cevap veren, yapay zekâ destekli bir sohbet asistanıdır. Cevapları hata içerebilir; resmî bilgi için sayfadaki kaynaklar esas alınmalıdır.
Birincil kaynak, Yozgat Arabaşısı coğrafi işaret tescil belgesidir; tarif ölçüleri, üretim metodu ve köken ifadesi bu belgeden alınır. Tescil bilgileri ayrıca TÜRKPATENT Coğrafi İşaretler Portalı kayıtlarına dayanır. Belgede olmayan süre ve pratik ipuçları sitenin önerisidir. Adın kökeni, yöre farkları ve sofra gelenekleri gibi bilgiler ise sözlü aktarıma dayanır ve bu nedenle sayfada "düşünülür", "anlatılır" ya da "halk arasında" gibi ifadelerle verilir. Arabaşının Yozgat'a ait olduğunu Kültür ve Turizm Bakanlığı (Kültür Portalı), Go Türkiye ve Yozgat Bozok Üniversitesi (YozgatPedia) yayınları da destekler.
Devamı: Arabaşı kaynakçası: tescil özeti ve akademik yayınlar
Bu sayfayı arabaşı merak eden biriyle paylaşabilirsiniz. Fotoğrafları kaynak göstererek kullanma koşulları görsel kullanım sayfasındadır.
Öneri ve düzeltme
Hatalı ya da eksik bir bilgi gördüyseniz veya kendi yörenizin arabaşı geleneğini paylaşmak istiyorsanız yazın. Düzeltme ilkelerimiz Hakkında sayfasındadır.
